ตลาดพลังงานแสงอาทิตย์ของญี่ปุ่น

ตลาดพลังงานแสงอาทิตย์ของญี่ปุ่น: เติบโตท่ามกลางความท้าทาย
ญี่ปุ่นกำลังประสบกับความเจริญเติบโตอย่างมากในการพัฒนาพลังงานแสงอาทิตย์ โดยมีโครงการผลิตไฟฟ้าจากพลังงานแสงอาทิตย์ (PV) มากกว่า 6.7 กิกะวัตต์ (GW) ได้รับการอนุมัติระหว่างเดือนกรกฎาคม 2565 ถึงมกราคม 2566 ตามข้อมูลของกระทรวงเศรษฐกิจ การค้า และอุตสาหกรรม (METI) กว่า 47 เปอร์เซ็นต์ของโครงการเหล่านี้มีขนาดเกิน 1 เมกะวัตต์ (MW) ทำให้ได้รับฉายาว่า "เมกะโซลาร์" ขณะที่ญี่ปุ่นก้าวหน้าไปกับการติดตั้งพลังงานแสงอาทิตย์ขนาดใหญ่เหล่านี้ คำถามก็เกิดขึ้นว่าญี่ปุ่นจะสามารถก้าวขึ้นเป็นตลาดพลังงานแสงอาทิตย์ที่ใหญ่เป็นอันดับสองของโลกได้หรือไม่ แม้จะมีความมองโลกในแง่ดี แต่ก็ยังคงมีหลายความท้าทาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเรื่องกำลังการผลิตและความเสถียรของระบบส่งไฟฟ้า

ปัญหาโครงข่ายไฟฟ้าและความเหลื่อมล้ำในระดับภูมิภาค
ขณะที่ญี่ปุ่นกำลังเร่งสร้างโครงการพลังงานแสงอาทิตย์ขนาดใหญ่มากขึ้นเรื่อย ๆ กำลังการส่งไฟฟ้าจึงกลายเป็นปัญหาสำคัญ บริษัท Hokkaido Power Electric Company ซึ่งเป็นหนึ่งในบริษัทสาธารณูปโภคที่เอกชนเป็นเจ้าของของญี่ปุ่น รายงานว่ากำลังการส่งไฟฟ้าแรงสูงพิเศษสำหรับระบบพลังงานแสงอาทิตย์ขนาดมากกว่า 2 เมกะวัตต์นั้นจำกัดอยู่ที่ 400 เมกะวัตต์ ณ วันที่ 31 มีนาคม บริษัทได้รับใบสมัครรวมกันมากกว่ากำลังการส่งนี้ถึงสี่เท่า ส่งผลให้โครงการที่ยื่นขอเข้ามาถึงสามในสี่ไม่สามารถเชื่อมต่อกับระบบส่งไฟฟ้าได้ หรือต้องลดขนาดโครงการลง ฮอกไกโดได้แจ้งผู้สมัครโครงการขนาดใหญ่เกี่ยวกับปัญหาการขาดแคลนกำลังการส่งไฟฟ้าดังกล่าวแล้ว กระทรวงเศรษฐกิจ การค้า และอุตสาหกรรม (METI) ได้เรียกร้องให้ผู้พัฒนาโครงการพิจารณาเลือกพื้นที่ที่มีความหนาแน่นของระบบไฟฟ้าต่ำกว่าสำหรับการพัฒนาโครงการพลังงานแสงอาทิตย์ใหม่ ๆ

ภูมิภาคฮอกไกโด ซึ่งมีที่ดินพร้อมใช้งานและราคาค่อนข้างถูก มีสัดส่วนประมาณ 25 เปอร์เซ็นต์ของโครงการพลังงานแสงอาทิตย์ขนาดใหญ่ที่ได้รับการอนุมัติภายใต้โครงการอัตราค่าไฟฟ้าแบบรับซื้อคืน (FIT) ระดับชาติ แม้ว่าการไฟฟ้าในภูมิภาคนี้จะให้บริการไฟฟ้าเพียงไม่ถึง 3 เปอร์เซ็นต์ของความต้องการใช้ไฟฟ้าทั่วประเทศก็ตาม ความไม่สมดุลในระดับภูมิภาคนี้เน้นย้ำถึงความจำเป็นในการวางแผนการกระจายโครงการพลังงานแสงอาทิตย์อย่างมีกลยุทธ์มากขึ้น เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการใช้โครงข่ายไฟฟ้าและรักษาเสถียรภาพ

การปรับเปลี่ยน FIT และการเปลี่ยนแปลงกฎระเบียบ
กฎ FIT ระดับชาติกำหนดให้บริษัทสาธารณูปโภคต้องจัดหาการเชื่อมต่อโครงข่ายไฟฟ้าและซื้อไฟฟ้าทั้งหมดที่ผลิตจากระบบพลังงานหมุนเวียน โดยมีข้อยกเว้นบางประการ อย่างไรก็ตาม เพื่อให้มั่นใจในเสถียรภาพของโครงข่ายไฟฟ้า กระทรวงเศรษฐกิจ การค้า และอุตสาหกรรม (METI) ได้ประกาศแผนฉุกเฉินเมื่อวันที่ 17 เมษายน ซึ่งอนุญาตให้บริษัทสาธารณูปโภคมีอิสระมากขึ้นในการจำกัดหรือปฏิเสธการเชื่อมต่อโครงข่ายไฟฟ้า กฎ FIT เดิมมีกฎการชดเชย 30 วัน ซึ่งบริษัทสาธารณูปโภคต้องชดเชยผู้พัฒนาพลังงานหมุนเวียนหากถูกขอให้จำกัดการผลิตไฟฟ้าเกิน 30 วันต่อปี ขณะนี้ METI กำลังพิจารณาที่จะยกเลิกข้อกำหนดการชดเชยนี้ โดยคาดว่าจะมีการตัดสินใจขั้นสุดท้ายในช่วงกลางเดือนพฤษภาคม

โครงการสำคัญและโอกาสในอนาคต
หนึ่งในโครงการพลังงานแสงอาทิตย์ขนาดใหญ่ที่สุดในญี่ปุ่นคือโครงการขนาด 400 เมกะวัตต์ (กระแสสลับ) บนเกาะอุคุจิมะในจังหวัดนางาซากิ ซึ่งพัฒนาโดยบริษัท Photovolt Development Partners GmbH จากประเทศเยอรมนี โครงการนี้ได้รับการอนุมัติจาก METI ในเดือนมีนาคม ก่อนที่อัตราค่าไฟฟ้าแบบ FIT จะลดลงจาก 40 เยน/กิโลวัตต์ชั่วโมง เหลือ 36 เยน/กิโลวัตต์ชั่วโมง โดยจะดำเนินการเป็นระยะๆ ไฟฟ้าที่ผลิตได้จะถูกส่งไปยังแผ่นดินใหญ่ของคิวชูผ่านสายเคเบิลใต้น้ำกระแสตรงแรงสูง เพื่อแก้ไขปัญหาความเหลื่อมล้ำของความต้องการใช้ไฟฟ้าในแต่ละภูมิภาค บริษัท Kyushu Electric Power Company ซึ่งอนุมัติโครงการพลังงานแสงอาทิตย์ขนาดใหญ่กว่า 800 เมกะวัตต์ คิดเป็น 25 เปอร์เซ็นต์ของกำลังการผลิตทั้งหมดของประเทศ แม้จะมีข้อกังวลเกี่ยวกับกำลังการผลิตของระบบส่งไฟฟ้า แต่บริษัทยังไม่ได้ประกาศข้อจำกัดในการเข้าถึงใดๆ

การเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานหลังเหตุการณ์ฟุกุชิมะ
หลังเหตุการณ์สึนามิและภัยพิบัติทางนิวเคลียร์ที่ฟุกุชิมะในเดือนมีนาคม 2554 ญี่ปุ่นได้พยายามอย่างหนักเพื่อทดแทนพลังงานนิวเคลียร์ด้วยก๊าซธรรมชาติและแหล่งพลังงานอื่นๆ โครงการ FIT (Finite in the Time) เป็นหัวใจสำคัญในการกระจายแหล่งพลังงานของญี่ปุ่น อย่างไรก็ตาม การบรรลุเป้าหมายนี้ไม่เพียงแต่ต้องการกำลังการผลิตของระบบส่งไฟฟ้าที่เพียงพอเท่านั้น แต่ยังต้องมีการยกเลิกข้อจำกัดในการเข้าถึงระบบส่งไฟฟ้าสำหรับผู้ผลิตไฟฟ้าใหม่ๆ ด้วย นักพัฒนาในท้องถิ่นรายหนึ่งกล่าวว่า "ใครมาก่อนได้ก่อน ถ้าคุณดำเนินการได้เร็วพอ คุณก็จะเป็นผู้ชนะ" ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงลักษณะการแข่งขันของตลาด อีกรายหนึ่งเปรียบเทียบสถานการณ์นี้กับความท้าทายด้านนโยบายพลังงานหมุนเวียนของสเปน โดยชี้ให้เห็นถึงข้อผิดพลาดที่อาจเกิดขึ้นในแนวทางของญี่ปุ่น

โครงการ FIT ของญี่ปุ่น ซึ่งมีต้นแบบมาจากเยอรมนี มีเป้าหมายเพื่อสร้างตลาดพลังงานแสงอาทิตย์ที่ยั่งยืน ขณะที่รัฐบาลยังคงปรับตัวและออกกฎระเบียบใหม่ ๆ เพื่อรับมือกับความท้าทายที่เกิดขึ้น ก็มีความเสี่ยงที่จะเกิดวัฏจักรการเติบโตและถดถอยซ้ำรอยเหมือนในสเปน ซึ่งไม่สามารถบรรลุการเติบโตที่ยั่งยืนได้ การปรับตัวอย่างต่อเนื่องและมาตรการเชิงรุกจะเป็นปัจจัยสำคัญในการกำหนดความสำเร็จและความมั่นคงในระยะยาวของตลาดพลังงานแสงอาทิตย์ของญี่ปุ่น